bagatelka nie do przeskoczenia

To były pierwsze Święta, które spędzałam z dala od rodziny, i czułam się z tego powodu podle. Bardziej niż sam fakt mojej nieobecności bolało mnie to, że nie wolno mi było wrócić.

Myślę, że to jedna z tych rzeczy, dla których nie ma przeskoczenia ani pojednania, ani odkupienia.

Tak, zdecydowanie jestem duszą niepokorną. Inne osoby przyjeżdżają na krótkofalową wizę i zostają, później kilkanaście, kilkadziesiąt lat nie mogą przekroczyć granicy. W odległym kraju ojczystym, najbliżsi pobierają się, rodzą dzieci, chorują i umierają, a ich tam nie ma. Moje półtora roku nie ma co stawać w szranki z takim przebiegiem. A jednak myślę, że czas nie ma tu znaczenia, i nie ma znaczenia większa lub mniejsza rogatość duszy. Takie uczucie ubezwłasnowolnienia, więcej: arbitralnego gwałcenia ludzkiej woli, niszczy umysł. Tylko tak jestem w stanie opisać moje uczucia z tych dwudziestu miesięcy, podczas których wydział do spraw cudzoziemców decydował, czy nie jestem zagrożeniem dla imperium.

(Tym mniej jestem w stanie sobie wyobrazić ogrom krzywdy, jaki wyrządza zwielokrotnione ubezwłasnowolnienie, zwielokrotniony gwałt na woli: jakiekolwiek niewolnictwo, chociażby łaskawe, jakikolwiek handel ludźmi. Skoro biurokratyczna bagatelka potrafi tak człowieka upodlić, to jak musi niknąć mózg po doświadczeniu strasznym i realnym).

***

Święta Bożego Narodzenia są w małym teksaskim miasteczku ledwo zauważalne. Jeśli nie zarejestruje się ważkiego faktu, że do sklepowej gamy kolorystycznej ze Święta Dziękczynienia została dodana wściekła zieleń, to w ogóle ma się wrażenie, że grudzień przespał swoją kolej i po listopadzie musiano zwlec z łóżka zataczający się lekko styczeń. Z tej i pozostałej wyżej opisanej rozpaczy pojechaliśmy więc do Nowego Jorku na koncert Leonarda Cohena.

Centrum Nowego Jorku przywitało nas bożonarodzeniowym blichtrem, ale Brooklyn, gdzie odbywał się koncert, był swojsko ponury, zimny, brudny, zadeptany lecącymi gdzieś ludźmi i - co tu kryć - po prostu warszawski. (Nie do końca jest to przygana; w moim stanie ducha było mi akurat z tą konstatacją bardzo dobrze). Przy stacji metra funkcjonowało kilka wielkich sklepów odzieżowych, w których trwały świąteczne przeceny; wielkie witryny eksponowały dantejskie sceny rozgrywające się w środku: ubrania deptane na ziemi, bałagan na wymiecionych półkach, cierpiętniczo ściśnięte kolejki. W nowojorskim metrze zgiełk, tłok i obojętność. Kontakt wzrokowy nawiązał ze mną jedynie jakiś mężczyzna w kapeluszu, z długimi puklami wokół twarzy, który obdarzył mnie w przejściu spojrzeniem pełnym pogardy. Może nie spodobał mu się mój czerwony płaszcz. Kapeluszników, choć nie ortodoksyjnych, było więcej na koncercie. Tłum wyraźnie rozintelektualizowany, jeszcze przed koncertem dzielił się na grupy dyskusyjne. Niektórzy trzymali w rękach tomiki poezji Cohena, inni jego powieści. Dostrzegłam egzemplarze „Księgi tęsknoty” i „Pięknych przegranych”, unoszone w zawziętej gestykulacji. Czułam się obco w tym gąszczu zaborczych intelektów. Aby przezwyciężyć uczucie zagubienia, kupiłam kawał czekoladowego tortu (w amerykańskim rozmiarze XXL) i skryłam się za nim, aż nastała pora wejścia na salę.

Cohen śpiewał między innymi piosenkę Lover Lover Lover:

Prosiłem ojca:
Ojcze, zmień mi imię
To stare zeszmaciło się,
Przeszło strachem, brudem, wstydem, śmierdzi tchórzem

...

Niech zacznę od nowa - rzekłem
Tak, chcę zacząć od nowa
Tym razem z twarzą pogodną
Tym razem z duchem spokojnym

...

Utwór jest transowy, inspirowany jakimś melancholijnym motywem z piosenki jidysz; Cohen śpiewał go kiedyś żołnierzom izraelskim z okazji Jom Kippur, Dnia Pojednania. Melodia wkręca się natrętnie w szpule mózgu, potem trudno ją stamtąd wysupłać. W Wigilię wracaliśmy do Houston, jakimś samolotem o wczesnych godzinach porannych, o trzeciej czy czwartej nad ranem, z lotniska Newark w New Jersey, żeby wyszło taniej. Zgięta w pałąk w klasie ekonomicznej, z uśpionym Nowym Jorkiem u stóp, starałam się wyliczyć różnicę czasu, żeby wyobrazić sobie, co robi w tej chwili moja rodzina w Polsce. Ani razu przedtem nie opuściłam rodzinnych Świąt. Poczucie winy nie miało najmniejszego sensu, bo w rodzinie wszyscy jesteśmy indywidualistami i tradycje świąteczne nigdy nie były dla nas specjalnie ważne; od blisko dziesięciu lat nie składamy sobie prezentów, dom dekorujemy z doskoku, kto tam dostanie nagłej inwencji; potrawy trochę świąteczne, trochę przypadkowe, co kto zrobi. Byliśmy jednak razem, a tamtego roku nagle nie byliśmy. W Wigilię poszłam spać wcześnie, wyczerpana i zdezorientowana. Mikołajowi zostawiliśmy na noc szklankę mleka i ciasteczka, jak to w Stanach. Rano, w pierwszy dzień Świąt, zjedliśmy jajecznicę. Znajoma usmażyła bekon, a na lunch krewetki -

Upłynęły dwa lata, a smród tamtych miesięcy ciągnie się za moim imieniem jak potężne gówno, które weszło w żłobienia traperów i z biegiem czasu wcale nie traci na soczystości. Kiedy po kilkunastu godzinach podróży staję w wielkim hangarze lotniska w Houston, czuję ten smród jeszcze wyraźniej. Urzędnik za szkłem (do którego docieram po okołogodzinnym lewitowaniu w kolejce) instruuje, jak wykonać odciski palców: Proszę położyć trzy palce, proszę położyć wskazujący, środkowy, etc., proszę położyć kciuk. Druga ręka. Spojrzeć w kamerę z szeroko rozwartymi oczami. Ile czasu poza granicami kraju? Po co? Dlaczego? Zabiera mi paszport, pardon, zatrzymuje sobie mój paszport. I’ll hold on to your passport now. Please wait here. Someone will pick you up shortly. Czekam pod wysokim szklanym niebem, bez paszportu, bez narodowości, bez snu i znaczenia. W sali przesłuchań nie wolno używać telefonów komórkowych; ktoś czeka na mnie w hali przylotów, nieświadomy, ale to również jest bez znaczenia... Nigdy nic się poważnego nie dzieje, rzecz jasna. Wyjaśniam wszystko jak zwykle: spokojnie i rzeczowo, bez emocji, jakby robiła to zupełnie inna osoba, nie ta, która już od dawna powinna smacznie chrapać w łóżku, z ciepłym obiadem w trzewiach, czołem wygładzonym, twarzą uśmiechniętą. Czasem tylko mi się zapomni, że urzędnicy globalnie nie łapią żartu i ironii. Patrzą na mnie wzrokiem bez wyrazu, dowcip zostawiają rozkraczony na lodzie, głupie uczucie. Wyjaśniam więc wszystko raz jeszcze, jasno i klarownie. Metafory i komplikacje pozostawiam sobie.

Rutyna. Wszystko już się zdarzyło i zdarzy się jeszcze raz.