tu pobierz ostatnią aktualizację amerykańskiej historii

Mam słabość do dobrze napisanych reportaży - inteligentny reportaż uwiedzie mnie z o wiele większym powodzeniem, niż miałka powieść z listy bestsellerów. Do moich ulubionych pozycji tego typu należy „Among the Believers” (Wśród wierzących) noblisty V.S. Naipaula, zbiór zapisków z podróży po trzech bardzo różnych krajach, które uchodzą za muzułmańskie: po szyickim Iranie, ortodoksyjnym Pakistanie i progresywnej Indonezji. Polecam całą książkę, choć rozdział dotyczący Pakistanu jest dla mnie chyba najbardziej frapujący. Być może dlatego, że interesują mnie eksperymenty, a Pakistan jest - do pewnego stopnia - tworem eksperymentalnym, młodziutkim, powstałym dopiero w 1930 roku. Na dodatek, jako idea kraju dla prześladowanych indyjskich muzułmanów, narodził się w głowie poety. (Fakt ważki i niebezpieczny, bo coś w tym jest, że taki mózg jak Platon zakazał jednak artystom wstępu do swojego modelowego państwa).

Pakistan miał być, w swoim założeniu, idealnym państwem muzułmańskim. Wkrótce po jego powstaniu zawiązał się komitet ideologiczny, który miał zająć się infrastrukturą i prawodawstwem - na podstawie Koranu. Banki miały nie pobierać odsetek, system zapomóg społecznych miał być zbudowany z obowiązkowej jałmużny (która jest jednym z filarów islamu), osiedla miejskie miały być zorganizowane wokół meczetu, tak by wierni słyszeli słyszeli zew do modlitwy, i tak dalej. Fascynujące studium skrajnego (radykalnego) innowatorstwa.

Myślę, że Europejczycy, do pewnego stopnia, nigdy takiego nastawienia do końca nie pojmą. Fakt, są takie karty w naszej historii, które chcielibyśmy wyrwać albo zamazać; są takie sprawy - głównie kulturowe - które ciągle wymagają aktualizacji, a jednak - globalnie rzecz biorąc - nie kusi nas, by wyrzucić, na przykład, całą spuściznę Imperium Rzymskiego, zreorganizować siatkę dróg, zrewidować podstawowe wytyczne prawa i zacząć od punktu zero, podpierając się, powiedzmy, Pięcioksięgiem (albo - czemu nie - „Panem Tadeuszem”).

A przecież jest na świecie więcej młodych krajów, które - tak jak Pakistan - z różnych względów chciałyby się od swojej historii zdystansować lub mają wobec niej stosunek tak ambiwalentny, że w bardzo małym tylko stopniu przekłada się on na użytek praktyczny. Wbrew pozorom, to wyparcie jest całkiem logiczne, bo jeśli dostępną spuściznę zostawił nam podły imperialista lub wróg, to czemu mielibyśmy z tego ciała obcego korzystać? Wymyślmy coś lepszego, własnego. Europejczycy natomiast patrzą na te twórcze eksperymenty z perspektywy swojego tysiąclecia i kręcą głową z dezaprobatą i niedowierzaniem.

W tym dywagacyjnym szaleństwie jest metoda, oczywiście. Kilka dni temu z naznaczonego historią Nowego Orleanu przeleciałam pół kontynentu i znalazłam się znienacka w nowiutkim Denver w stanie Kolorado, na skraju Gór Skalistych. Jeszcze mam w oczach odrapane osiemnastowieczne kamienice i pomarańczowe błocko na potłuczonym bruku, szereg flag przypominających o skomplikowanej historii Luizjany, a tu nagle jestem w mieście, które wydaje się funkcjonalnym, czyściutkim, gustownym centrum handlowym. Kapitol pośrodku miasta prawie niezauważalny wśród szklanych wieżowców i też jakby nowy, błyszczy w słońcu złocistą wypolerowaną kopułą. Ulice czyste, ani jednego śmiecia, nie to co w Nowym Orleanie, gdzie lawiruje się między odpadkami wystawianymi malowniczo na skraj chodnika (kwaśny smród w gorącym wilgotnym powietrzu).

Wielu mieszkańców Denver chodzi dzień w dzień w sportowych ubraniach, bo klimat jest dogodnie umiarkowany i cały rok można ćwiczyć na dworze, korzystać z tras joggingowych albo z kilkudziesięciu pięknie zaprojektowanych parków miejskich. Kuchnia jest nowoczesna, organiczna; w niczym nie przypomina ciężkich kreolskich potraw; nie przypomina także - na szczęście - papieru toaletowego podgrzanego w mikrofalówce, którym dławię się w wielu teksaskich restauracjach. Ciekawe lokalne przedsiębiorstwa, dyskretne apteki, gdzie można kupić marihuanę, niedawno zalegalizowaną w Kolorado na użytek rekreacyjny; elektryczne autobusy, tak cichutkie, że w moim roztargnieniu naprawdę muszę na nie uważać. Chodzę sobie wieczorkiem po centrum i wypełnia mnie taka ahistoryczna lekkość. Na horyzoncie pasmo ośnieżonych szczytów, zaraz nad nim - jak lustrzane odbicie - pasmo podobnie ustawionych chmur.

Lubię te niezużyte miasta: Denver, Cleveland, Seattle, Houston, Phoenix, wszystkie te konstrukty z czytelnym wykresem słupkowym na horyzoncie: rzędem szklanych wieżowców, awangardowymi rzeźbami, estetyczną gamą kolorystyczną, w której dominują odcienie zachowawczego beżu. (To nie Warszawa, w której jak huby na pniu wyrastają coraz to inne architektoniczne stwory. Tu jest Ordnung).

Ale gdy te miasta odwiedzam, zawsze narzuca mi się refleksja o tym, jak - w gruncie rzeczy - strasznie młoda jest Ameryka. Oczywiście, porównywanie jej z Pakistanem i państwami postkolonialnymi jest z mojej strony celowo przewrotne, ale jednak pomyślmy: wiele ustaleń amerykańskich ojców-założycieli było motywowanych negatywnie. Myślę na przykład o wolności wyznania, wolności posiadania broni, wolności stanów do prawnego samostanowienia, ograniczeniu odgórnych praw federalnych, wyraźnym wykluczeniu instytucji religii narodowej i tak dalej. Twórcy Konstytucji rozsądnie zaczerpnęli ze spuścizny angielskich filozofów, ale równocześnie działali ze świadomym innowatorstwem, w odpowiedzi na konkretną sytuację historyczną, z chęcią zdystansowania się od Europy, która ich rozczarowała, i stworzenia pewnego unikatu.

Udało się? Pewnie, że się udało. Cokolwiek by o nich nie powiedzieć, Stany Zjednoczone są wyjątkowe. Historia zachowuje się tu inaczej: mam wrażenie, że nie biegnie, ale nieustannie się aktualizuje, jak nowoczesny apple'owski program.

Jest w Denver, oczywiście, sporo historii. W górach wielokrotnie znajdowano cenne metale; miały tu miejsce okresowe gorączki złota; do teraz można sobie od władz stanowych kupić kawałek skały i zacząć kuć (prawa zawierają jednak klauzulę o konieczności eksploatacji, w przypadku zaniedbania, ziemia wraca do stanu). W zagnieceniach górskiego terenu wiele małych, wymarłych miasteczek górniczych, krajobraz ghost towns. Denver zyskało na znaczeniu również w czasach zimnej wojny: u podnóża góry Cheyenne wybudowano wówczas wielki bunkier, siedzibę NORADu (North American Aerospace Defence Command, Dowództwo Obrony Północnoamerykańskiej Przestrzeni Powietrznej i Kosmicznej). Po zamachach na World Trade Center bunkier odnowiono i wyposażono w najnowocześniejszą technologię. Jeśli diabli wezmą Waszyngton, D.C., Denver stanie się de facto stolicą państwa.

Jakaś historia więc jest, siłą rzeczy. A jednak, jeśli wolno mi tak wprost powiedzieć, na nas, jako na Europejczykach, na nas, jako na Polakach, daty zaczynające się od osiemnastki nie robią chyba wielkiego wrażenia. Moje liceum zostało założone w roku 1303, czasem mówię to moim amerykańskim znajomym, żeby zobaczyć, jak lasuje się mózg. Wiek XIX: dla nas niemal modernizm, być może nawet pewne zmęczenie: tyle się do tego czasu wydarzyło, a ile traum wydarzy się później! I dokądkolwiek się w Europie nie zajdzie, widać ten bieg historii; widać ślady jej przejścia. A w Stanach? W Stanach historia to raczej mitologia, aktualizowana na bieżąco, zawsze w wersji najnowszej, updejtowana w czasie rzeczywistym.