nie odstępuj ode mnie

Zastanawiam się, czy książka Strout mogłaby powstać w Polsce? Bo przepojona jest purytańską duchowością charakterystyczną dla amerykańskiego kontynentu – i być może w większości w Polsce egzotyczną. Ta gorliwa introspekcja, to pilne tropienie w sobie ułomności i grzechu, to ocenianie motywacji każdego czynu i demaskowanie ich jako nieczystych lub po prostu nie tak doskonałych, jak mogłyby być – czy to religijne skupienie nie wydaje się aż patologiczne, aż nerwicowe, zarezerwowane tylko dla tych najświętszych i najbardziej umartwionych? A jednak, im dłużej przebywam z Amerykanami i im dłużej w ich kraju mieszkam, tym bardziej mi się wydaje, że dla wielu ludzi to wewnętrzne zmaganie to etos, norma. Nieważne, czy wierzą ortodoksyjnie czy niezobowiązująco, czy też zupełnie się tej wiary wypierają, Amerykanie mają w sobie coś takiego, co można by nazwać kompleksem Boga: kompleksem czynienia tego, co (wobec Niego) właściwe. Żartuję czasem, że nie ma lepszego miejsca na przeżycie jakiejś życiowej katastrofy niż Stany. Ci ludzie zawsze pomogą, zawsze można liczyć na ich poczucie winy, na to, że gdzieś w środku, niezależnie od wierzeń, niezależnie od przekonań, czują, że mogliby starać się bardziej, żyć lepiej, jeszcze sprawniej oddzielać groch od maku, w jeszcze większej mierze zasłużyć na swój dobry los.

Głównym bohaterem powieści Strout jest Tyler Caskey, protestancki duchowny, pastor małego kościoła w Nowej Anglii i miłośnik Dietricha Bonhoeffera, luterańskiego teologa zamordowanego przez nazistowski reżim. I Tyler, i jego wierni grzęzną coraz bardziej w nieznośnym wysiłku purytańskiej wiary. Wierni chodzą wytrwale do kościoła, słuchają ognistych kazań Tylera, nieobecni, niepojętni, niewzruszeni – ale i niezłomni w swoich chrześcijańskich przekonaniach. Pastor zmaga się ze swoim własnym koszmarem: rok wcześniej umarła jego młoda żona. Nieudolnie stara się wychować dwie córeczki. Żyje wspomnieniami krótkiego, niefortunnego, bolesnego małżeństwa. Walczy z brakiem weny, zrozumienia, snu i sensu. Będzie walczył do ostatniego nerwu – nie puści, dopóki nie pobłogosławi go Bóg.

„Nie odstępuj ode mnie” to książka trudna, mroczna. Powiedziałabym, że wpisuje się w nurt amerykańskiego gotyku, jak dzieła niedoścignionej w tym gatunku Carson McCullers. Niepozorne, klaustrofobiczne miasteczko, w którym plotki, zawiści i ambicyjki napędzają powszednie okrucieństwo, a mieszkańcy, według diagnozy innego amerykańskiego klasyka, „wiodą żywot pełen cichej rozpaczy”. Ich małomiasteczkowe serca rozdzierają potworne namiętności: wspomnienia wojenne, zdrady, nadużycia, dewiacje, morderstwa. W trakcie lektury, w pewnym momencie, powolutku zaczyna nam w górę kręgosłupa pełznąć groza. Strout, jak greccy tragediopisarze, opisuje losy ludzi takich jak my. A więc nie zostaje nam wiele nadziei, że w podobnych okolicznościach zachowalibyśmy się mniej szpetnie, że nie skrzywdzilibyśmy tak bardzo, że nie połakomilibyśmy się na ten jeden słodziutki grzeszek, byleby odczuć ulgę.

Strout doprowadza powieść do satysfakcjonującego finału, choć trudno powiedzieć, na ile jest to finał realistyczny. Odnoszę przygnębiające wrażenie, że skrajne sytuacje nie zawsze się przez ten skraj przetaczają. Czasem tylko tym skrajem kokietują, jak sprawna striptizerka: w górę i w dół, bliżej i dalej, oczekiwanie i zmęczenie narasta, a rozwiązania brak. Tym niemniej, u Strout otrzymujemy katharsis, a nawet kilka dorzecznych sensów gratis. Jeden z bohaterów mówi: „Zdolność przyjmowania miłości jest tak samo ważna, jak zdolność darzenia nią. Jest to w sumie jedno i to samo. Weźmy na przykład fizyczny akt miłości między mężem i żoną. Czy gdy jedno z nich nie pozwala sobie na odczuwanie przyjemności i wstrzymuje się z jej przyjęciem, czy nie jest to wstrzymywanie miłości?”.

Oczywiście, nie tylko o seks chodzi. Dla ortodoksyjnych Żydów bycie nieszczęśliwym to grzech. Stanowi wyrzut skierowany w stronę Boga, że On nie wie, czego potrzebujemy. Najważniejszym obowiązkiem wierzącego jest więc osiągnięcie szczęścia.

***

Abide with Me. 2006. New York: London House.
Wydanie polskie: Nie odstępuj ode mnie. 2008. Świat Książki.

Elizabeth Strout jest autorem kilku poczytnych książek, m.in. Amy and Isabelle (1998) i Olive Kitteridge (2008), za którą otrzymała nagrodę Pulitzera. Trzy jej książki są przetłumaczone na polski, w tym najnowsza Mam na imię Lucy. Wszystkie bardzo polecam. Strout chyba nie potrafi napisać niedobrej książki. 

Tłumaczenie cytatu moje, bo przekładów polskich od dawna nie czytam.