mississippi, cholera

Pierwszymi osobami rasy czarnej, z którymi miałam styczność, byli Louis Armstrong i Ella Fitzgerald. Od znajomej, która spędziła kilka lat w Stanach, przegraliśmy dwie płyty, rewelacyjną The Best of Songbooks Elli i krótką, zbyt krótką, składankę Louisa. Delikatny fakt ich skopiowania był chyba pierwszym ważkim problemem moralnym, z jakim się zetknęłam w moim młodziutkim wówczas życiu. (Chociaż może nie: przedtem zdążyłam już przepracować problem kłamstwa i tchórzostwa, gdy wciągnęłam odkurzaczem jakieś ubranko dla misia i w mojej panice zwaliłam wszystko na siostrę). Tata zapętlał sobie w biurze „What a Wonderful World”. Płyta Elli nie nadawała się do zapętlenia ani do pracy. Bardziej swingowa i agresywna, zdecydowanie nie była dobrym materiałem na żadne plimplające tło. Poza tym w wielu utworach dawało się wyczuć jadowity niepokój. Ale nie w głosie Elli, która po mistrzowsku potrafiła zapanować nad każdą, nawet najbardziej destrukcyjną emocją. Ta równowaga głosu i ducha była niezwykle krzepiąca.

Na pierwszym roku studiów natknęłam się w empiku na dwupak Niny Simone. Kupiłam „na spróbę”. Dwupak znam teraz na pamięć, tak jak resztę około dwunastu płyt Simone, które od tamtego czasu skompletowałam. Pierwsza jednak zaczyna się tak:

Nina (autorytatywnie): Pianino gotowe? No dobrze... (akordy: ta da dam, ta da dam, i nagły, przeciągły lament, rwany jak szloch) Odszedł... mój mężczyzna... bez sensu już czekać... na jego zmęczone kroki... rozlegające się na schodach...

I tak dalej. Nina, w przeciwieństwie do Elli, nie daje żadnych nadziei. Nie panuje też nad dźwiękiem tak jak Ella, która jednak jest w stanie wyprowadzić słuchacza na prostą dzięki swojemu nieomylnemu głosowi. Nina była przede wszystkim pianistką, śpiewała (jak to się mówi) z przypadku, często siłowo i z gardła, nieczysto, choć prawdziwe fałsze trudno wychwycić na wymasterowanych nagraniach. Jej nieobrobiony śpiew daje poczucie autentycznego przeżycia. Wciąga, zabiera na upiorne safari bólu. Nawet gdy Nina śpiewa jakiś pogodny szlagier typu „The Look of Love”, mam wrażenie, że śpiewa go z ironią. „Miłość, której czas nie zatrze...”, rzeczywiście... „Tak długo na ciebie czekałam...”, faktycznie, nic innego nie robiłam... „Teraz, gdy cię znalazłam, nie opuszczaj mnie już...” z bezbrzeżnym smutkiem. Trochę mnie to skrzywiło, jak można się domyślić; trudno mi należycie docenić bardziej prostolinijne wykonania na przykład Diany Krall, bo odbieram je jako naiwne; o jakichś smoothjazzowych wykroczeniach nie wspominam w ogóle, bo żal. Poza rozkładaniem amerykańskiego songbooka na łopatki, Nina popełniała też mocne utwory polityczne. Najbardziej znany to być może „Mississippi Goddam”, napisany po zamordowaniu czarnego działacza Medgara Eversa w Mississippi i wybuchu bomby podłożonej w czarnym kościele w Alabamie. W wyniku eksplozji zginęło czworo dzieci, a dwadzieścia osób zostało rannych. Ech... przecież tyle się naczytałam o tym wydarzeniu, a i tak, gdy to piszę, to ręce mi sztywnieją na klawiaturze. Chrystus miał rację, ludzie nie wiedzą, co czynią. Czworo dzieci! Czarne były, więc w sumie nie miały znaczenia.

Przez długi czas, gdy słuchałam Niny Simone, prześladowało mnie poczucie, że urodziłam się za późno...

Czytałam sporo o relacjach rasowych w Stanach Zjednoczonych, więc oczywiście zdawałam sobie sprawę z tego, jak wiele zostało w tym względzie do zrobienia. Mimo to, miałam trochę wrażenie, że po burzliwych zmaganiach w latach 50. i 60. karuzela postępu kręci się już beze mnie. No i faktycznie trochę tak jest. Mniej zostało zmian legislacyjnych. Ale zastałe blizny, piętna kulturowe - te trudno tak o! posmarować kremem wybielającym, żeby na drugi dzień już nie było ich widać. W Polsce po pół wieku komunizmu do teraz zwala się wiele rzeczy na specyficzną mentalność tamtego społeczeństwa. A jak strząsnąć z siebie kilka wieków niesprawiedliwości? Siedzi ta jasna cholera i wydaje się, że ani drgnie.

I niestety, im dłużej tu jestem, tym wyraźniej okazuje się, że mimo upływu czasu, utwory Simone nadal pozostają przejmująco adekwatne. Pisałam już o „złych osiedlach”, czarnych dzielnicach, w których rutynowo zdarzają się narkotykowe naloty (choć w białych suburbiach, gdzie ćpa się drogi towar w ramach dekadenckiego wolnego czasu, naloty takie zdarzają się bardzo rzadko). Od czasu do czasu jakiś celebryta wylatuje z hukiem z showbiznesu za publiczne lub semipubliczne użycie słowa „czarnuch”, a moi biali znajomi zawsze używają tego samego niezbitego argumentu: „No przecież ONI sami się tak nazywają między sobą!!”. Długie dyskusje o kanonach piękna; ostatnio w mediach wrzawa, bo w serialu How to Get Away with Murder jedna z głównych bohaterek (grana przez świetną Violę Davis) zdejmuje na wizji swoją perukę, sztuczne rzęsy i cały ciężki makijaż (dla niewtajemniczonych: włosy to dla Afro-Amerykanów kwestia polityczna: jak się je nosi, czy zostawia się je skręcone, czy przykrywa się je peruką, czy pali się je chemią, żeby były piękne, lśniące i proste, jak u białej kobiety).

A ostatnio znajoma opowiedziała mi zdarzenie żywcem wyjęte z piosenki Niny „Turning Point” (Punkt zwrotny, z płyty Silk & Soul z 1967 r.). Auba mieszka ze swoim mężem w miasteczku tuż obok mojego Baytown. „Biała dzielnica, wyższa klasa średnia” (jej opis, nie mój). Mają ośmioletniego chłopca. Przez długi czas po tym, jak mały poszedł do szkoły, nie zwróciło ich uwagi to, że nikt nigdy go do siebie nie zapraszał. Dopiero niedawno mały zaczął opowiadać, że od swoich kolegów słyszy: „Wiesz, zaprosiłbym cię do siebie, ale rodzice mi powiedzieli, że nie mogę, bo jesteś czarny.” „Jak to jestem czarny? Jestem brązowy!” - protestuje mały, bo faktycznie jego skóra ma piękny kolor kawy z nieznaczną domieszką mleka. Małemu wydaje się to bardzo dziwne. Rodzicom opowiedział jako ciekawostkę, jak to dzieciak, bez goryczy. Choć gorycz przyjdzie potem, na pewno. Nie jestem rodzicem, ale i tak domyślam się, jak zatrważająca musi być ta świadomość. Albo to, że dziecko ktoś może „sprofilować rasowo”, czyli uznać, że z racji swojej rasy stanowi zagrożenie, zaatakować, sprowokować, w najgorszym wypadku zastrzelić, w najlepszym - porządnie zgnoić. Rok temu cała Ameryka przyglądała się procesowi ochroniarza, który późnym wieczorem na strzeżonym osiedlu zastrzelił 17-letniego Trayvona Martina. Sprawcę uniewinniono, bo zgodnie z obowiązującym na Florydzie prawem nie było przesłanek do jego skazania.

„Za każdym razem, gdy stykam się z czymś takim, myślę sobie: Czy naprawdę nigdy się to nie skończy? Czy naprawdę nic się nie zmienia?” - kończy Auba.

Oczywiście, zmienia się. Ale powolutku, i bardzo się dłuży. Simone zresztą też była tego świadoma. „Przez cały czas mówicie: Powolutku, powolutku... A to właśnie problem, wy mówicie: Powolutku, a my tu myjemy okna, zbieramy bawełnę, dostajemy za niegodziwość i lenistwo... Bez sensu takie myślenie: Powolutku, powolutku, powolutku...” No bez sensu, ale tak jest. Zostaje trudne oczekiwanie, dużo gniewu i dużo smutku. O nadziei nie wspominam, bo w języku hebrajskim jest ona tożsama z oczekiwaniem.

Żeby nie było, posiadam również kilka albumów Diany Krall, choć najbardziej cenię Girl in the Other Room.