biel: świadomość

Cykl rozważań o bieli zainspirowany został The Whiteness Project. Reżyser projektu, Whitney Dow, w jednym z wywiadów oświadczył: „Rasa to cecha definiująca...”. Nie, przepraszam, użył rodzajnika określonego: „Rasa to jedyna, podstawowa cecha definiująca”.

Odcinek pierwszy: Czy czuje pani przynależność do rasy białej? Jak odczuwa pani swoją biel?

Wzrastałam w Europie Środkowo-Wschodniej, na początku lat 90. W kraju, w którym przedstawiciele ras innych niż kaukaska nadal stanowią znikomy procent mieszkańców, trudno mówić o świadomości rasowej w sensie przynależności czy znacznika. Świadomość rasowa kształtuje się raczej negatywnie: dość szybko wiedziałam, że nie jestem ani czarnoskóra, ani czerwonoskóra, ani nawet ciemnoskóra. Chodziłam do podstawówki w epoce supermodelek: koleżanki zachwycały się Naomi Campbell. Ja się nie zachwycałam, bo Mama nigdy nie kupowała telewizyjnych gazetek; natomiast razem z siostrą uwielbiałyśmy bawić się w Indian. Z blokowiskowego podwórka przynosiłyśmy gołębie pióra i wtykałyśmy sobie w opaski; w lesie skakałyśmy po bezdrożach, czatowałyśmy na wrogie plemiona, uprawiałyśmy zapasy i wydawałyśmy dzikie okrzyki. Ach, ci Indianie to mieli życie! Później przyszła fascynacja Romami. Chciałam jak Esmeralda tańczyć z bębenkiem na ulicach Paryża. Rzeczywistość była jednak nieubłagana: w lustrze normalność i absencja koloru (choć jeszcze nie biel. Biel była dużo później. Kto wie, być może nigdy jej do końca nie przyjęłam).

Przyszły studia, podczas których zaczęłam sporo czytać o stosunkach rasowych. Przez jedną złudną chwilę wydawało mi się, że chcę się poświęcić literaturoznawstwu, a konkretnie właśnie literaturze afroamerykańskiej. Czytałam wszystkich: Chestnutta, DuBois, Hurston. Zakochałam się w zamotanej prozie Toni Morrison. „Inny kraj” Jamesa Baldwina zaliczam do teraz do książek dla mnie najważniejszych. Dużo zawdzięczam Alice Walker. Równocześnie zaczęłam sporo czasu spędzać z afrykańskimi studentami mieszkającymi w Poznaniu. Nadal jednak wydawało mi się, że - praktycznie rzecz biorąc - nie mam rasy. Używając żargonu lingwistycznego, moja rasa nie była cechą naznaczoną: nie niosła ze sobą żadnego znaczenia. Gdy wychodziłam na miasto z moimi ciemnoskórymi znajomymi, to oni przyciągali wzrok - to oni mieli rasę. Fascynacja, jaką generowali, była wręcz zabawna. Pamiętam, jak raz, gdy spacerowałam po Starym Rynku z moją czarnoskórą koleżanką, podeszła do niej jakaś starsza pani i bez słowa wyjaśnienia, za to z wielkim, bezzębnym uśmiechem, zaczęła dotykać jej skóry. Znajomi reagowali różnie. Większość się do tej uwagi przyzwyczajała, choć niektórzy nie wytrzymywali psychicznie. W tym akurat przypadku Kalinene zdrętwiała. Przeraziła ją ta bezczelność (prawdopodobnie niezamierzona). Wzięłam ją za rękę i uciekłyśmy w którąś z wąskich uliczek.

Na studiach portugalistycznych po raz pierwszy w życiu usłyszałam pytanie: „Qual é a sua cor?”. Jaki jest pani kolor? Jakiego jest pani koloru? (Kolor, nie rasa. W języku portugalskim używa się obu pojęć). Mimo mojego oczytania, pytanie wydało mi się zbędne. Jaki jest mój kolor, każdy widzi. Tak jak większość grupy odpowiedziałam z uśmiechem: „Biały”. Choć mimowolnie myślałam: Kolor nie-kolor. Taki jak wszystkich, Przezroczysty i Neutralny. Pamiętam, że siedziała tam również z nami pewna wykładowczyni, carioca (pochodząca z Rio) i mieszkająca od kilku lat w Polsce. W odpowiedzi na pytanie wykładowcy, zaczęła się śmiać: „W Brazylii powiedziałabym, że biała, ale oczywiście tutaj jestem parda”. To utkwiło mi w pamięci. Pardo, parda: swoisty wytrych językowy, określenie koloru ciemniejszego niż biel, a jaśniejszego niż czerń. W teorii, bo w praktyce często używa się go odnośnie wszystkich osób niebiałych. Nawet tych o kolorze skóry tak ciemnym, że aż granatowym.

Naprawdę biała poczułam się dopiero w Brazylii... (Nie, nie biała. Nie do końca. Kolorowa. Nieprzezroczysta). Drugiego lub trzeciego dnia po przyjeździe zaciągnięto mnie do salonu kosmetycznego. Było to bardzo radosne, tętniące życiem miejsce, przypominało mi ryneczek. Na powitanie podano mi małą czarną z solidną ilością cukru, po czym podsunięto wózeczek wyładowany różnokolorowymi lakierami. Podałam kosmetyczce perłowy beż. Ta z niesmakiem spojrzała na buteleczkę. „Naprawdę? Z pani kolorem?”

Zupełnie zbiło mnie to z tropu. Do tego czasu zdążyłam już być kilka razy w Stanach Zjednoczonych i regularnie współpracowałam z Amerykanami; wiedziałam, jaka paranoja otacza w kulturze amerykańskiej pojęcie rasy i koloru. A tu kolor sam wyrywa się do odpowiedzi. Pytam więc: „A co mi pani radzi?” Dziewczyna wybrała ciemną śliwkę. „W ten sposób podkreśli Pani jasną skórę”. Uwaga niby subtelna, ale w tym momencie nagle zyskałam kolor: cechę wymierną i na swój sposób atrakcyjną. Później wielokrotnie słyszałam podobne komentarze i zaczęłam wyłapywać również uwagi na temat innych osób. Bahia mieniła się kolorami. Każdy miał swój. Każdego można było określić inaczej. Brazylijczycy wydają się pod tym względem o wiele bardziej bezpośredni, przynajmniej w porównaniu z Amerykanami. Pod żadnym pozorem nie oznacza to braku problemów na tle rasowym, ale inną ich specyfikę.

Pozostawieni samym sobie, w otwartym kwestionariuszu Brazylijczycy określają swój kolor na blisko dwieście różnych sposobów. W boksie „rasa” wpisują na przykład: moreninho (brunecik), queimado (spalony słońcem), cor-de-leite (koloru mleka), bem escuro (bardzo ciemny), crioulo (dosł. kreolski, ale też pochodzenia afrykańskiego). Gdybym brała udział w podobnym kwestionariuszu, mogłabym na przykład określić swoją rasę jako morena clara (jasna brunetka), galega (Galicjanka lub osoba o biotypie Galicjanki), pálida (blada), albo pouco queimada (mało opalona). Oczywiście istnieją określenia „klasyczne”: branco (biały), preto (czarny, choć jest formalne i może uchodzić za obraźliwe, więc jest jeszcze negro), mulato (Mulat), caboclo (Metys), ale nawet one są radośnie modyfikowane i uprecyzyjniane zależnie od percepcji mówiącego (branquiiiiinho: bardzo biały lub, przewrotnie, bardzo czarny). Rasa to w Brazylii przede wszystkim kolor, a nazywanie wszelkich kolorów wymyka się regułom. Color is in the eyes of the beholder: kolor zależy od patrzącego.

Obecnie mieszkam w Stanach Zjednoczonych. Rasa jest tu następstwem innej umowy społecznej, inaczej uwarunkowanej historycznie. Rasa, nie kolor: color w Stanach Zjednoczonych jest w odniesieniu do rasy pojęciem przestarzałym, obraźliwym. W formularzach, w ankietach, na stronach internetowych wszyscy są zainteresowani moją rasą, w celach stricte statystycznych oczywiście. Gdzie mogę, to nie wypełniam, bo szlag mnie trafia, gdy widzę mizerność moich opcji. Gdy muszę, siłą rzeczy zaznaczam biel: White/Caucasian. Biel ogarnia mnie z tyłu i z przodu i kładzie na mnie swoją rękę. Rasa to z jednej strony podstawowa cecha charakterystyczna, z drugiej nagość: wszyscy (udają, że) odwracają od niej wzrok. Niezależnie od tego, co o tym myślę, nie jestem już outsiderem, szydzącym sobie na marginesie z amerykańskiej paranoi: jestem częścią tekstu. Wiem dokładnie, jaki algorytm otwiera sobą w głowie patrzącego moja biel. Wiem także (skrycie i wstydliwie), jaki algorytm otwiera sobą czyjś kolor - ciemniejszy niż mój.

Obecnie mieszkam w Stanach Zjednoczonych, na Południu. Teksas jest o tyle nietypowym Południem, że instytucja niewolnictwa nigdy nie rozwinęła się tu w stopniu tak zaawansowanym, jak w innych stanach Konfederacji. Na dodatek terytoria te tworzyły również prowincję Nowej Hiszpanii, a później Meksyku, Coahuila y Tejas. Zaludnione są Latynosami, notorycznie trudnymi do zakwalifikowania pod względem rasowym. Piszący w latach 30. socjolog Max Handman określił to dość szczerze: „Społeczność amerykańska przewiduje miejsce dla rasy czarnej i rasy białej: Meksykanie nie zaliczają się do pierwszej, a biali odmawiają im przynależności do drugiej”. (Do teraz oficjalne formularze czynią rozróżnienie: należy zaznaczyć White/Caucasion albo White/Hispanic. Biel i prawie biel). Tę ambiwalencję pamięta moja teściowa-tejana; owszem były posegregowane fontanny w San Antonio, ale za bardzo się to nie sprawdzało, bo jak tu dociec, czy ten Meksykanin jest czarny, czy biały? (Azúcar marrón: brązowy cukier, café con leche: kawa z mlekiem, niektóre hiszpańskie określenia różnych odcieni brązowej karnacji). Brązowego cukru nie ma w formularzu. A przecież istnieje w rzeczywistości. Tak jak czerń i biel, w amerykańskim kontekście kulturowym automatycznie otwiera sobą w głowie postrzegającego długi i wstydliwy algorytm.

Zgłosiłam się na wolontariat. Siedzę sobie w poczekalni, wypełniam tonę papierów. Oprócz mnie jest jeszcze jedna kobieta. (W Brazylii powiedziałabym: morena bronzeada. Gdybym była rasy czarnej, powiedziałabym: yellow. Przyciśnięta do muru w Stanach, określiłabym: b/Black. Język polski rozważa w tej chwili, czy Murzyn może odejść, powiedzmy więc: ciemnoskóra). Różowy T-shirt, długa peruka typu ombre, asymetryczna kitka, japonki. Koordynator wolontariatu przyszedł z nami pomówić, zadaje nam różne pytania. Moja towarzyszka jest w moim wieku, troszkę starsza. Bezrobotna. Trzech synów, lat 17, 15, 11 (tak, w myślach wykonuję obliczenia). Niezamężna. Mieszka z ojcem po zawale, pijącym. W pobliskim koledżu publicznym uczy się na asystentkę pielęgniarki, stopień associate (dwuletni, niższy niż licencjat). Nie wie, jakie ma zainteresowania.

Skuliłam się ze wstydu i przerażenia, bo nic mnie w tym algorytmie specjalnie nie zaskoczyło. A ja - w tym kontekście też okazało się, że jestem białą kliszą.

Statystyki:
Schwartzmann, Simon. 1999. „Fora de foco: diversidade e identidades étnicas no Brasil”, Novos Estados CEBRAP 55, ss. 83-96.

Cytat Handmana:
Koegel, John. 2002. „Crossing Borders: Mexicana, Tejana, and Chicana Musicians in the United States and Mexico”, w: Clark, ss. 97-120.
Clark, Walter Aaron (red.). 2002. From Tejano to Tango. London: Routledge.